JANUSZKOWICE

 

 

 

600-letni dąb w Januszkowicach

 

Dwór w Januszkowicach - widok
od strony wschodniej

 

Cmentarz wojskowy w Januszkowicach

 

Drogowskaz wskazujący drogę
do cmentarza wojskowego nr 217
w Januszkowicach

 

Krzyż wykonany na pamiątkę
450-rocznicy unii horodelskiej - kaplica
w Januszkowicach

 

Duża wioska położona w dolinie potoku Gogołówka przy drodze Frysztak - Klecie, powiat dębicki - województwo podkarpackie. Otoczona wzgórzami sięgającymi od południa wysokości 380 m n.p.m. Obecnie liczy 882 mieszkańców. Od 1967 r. jest siedzibą parafii, do której należy także Opacionka. Znajdujesię tu Zespół Szkół Ogólnokształcących.

 

 

 

HISTORIA

 

        Miejscowość należy do najstarszych w okolicy. Najprawdopodobniej począ- tkowo nazywano ją "Vnochovici" - tak sugeruje A.Hirsberg badacz najdawniejszych dziejów klasztoru tynieckiego. Zakładając, że hipoteza ta jest prawdziwa trzeba by przyjąć, że wioska istniała już w XII w. (wzmiankowana w dokumencie z lat (1123- 1125). Po raz pierwszy nazwa Januszkowice, pochodząca od imienia Januszek, występuje w 1353 r. Osada znalazła się wtedy wśród wsi nadanych przez Kazimierza Wielkiego trzem rycerzom ruskim Piotrowi, Ostaszkowi i Chodkowi. Król musiał wcześniej odebrać Januszkowice benedyktynom, którzy jednak wcale nie myśleli z nich rezygnować. Spór toczył się jeszcze w XV w. W jego wyniku doszło do podziału wsi na część rycerską i opacką. Tę ostatnią począwszy od XVII w. zaczęto nazywać Opacionką. Wtedy też stała się odrębną wsią. Nim jednak do tego doszło, w 1360 r. Januszkowice zostały przeniesione na prawo niemieckie. Zaprowadzono wtedy w wiosce samorząd, którym kierował sołtys. W latach 1408-22 był nim niejaki Dziwisz. Z 1475 r. pochodzi odcisk pieczęci wsi z wyobrażeniem kota i siekiery.
W czasach Długosza część wsi należąca do opata posiadała 7 łanów i 9 prętów kmiecych; była tu karczma z rolą i sołectwo. Druga część pozostawała w rękach Jana Amor Tarnowskiego herbu Leliwa. W 1536 r. w części klasztornej mieszkało 16 kmieci, 2 zagrodników, zaś 3 role kmiece były opuszczone. Istniejące tu wójtostwo posiadało folwark i stawy rybne. Nadto była tu karczma i młyn. Większa cześć wioski należała do Piotra Kmity z Wiśnicza, wojewody krakowskiego i marszałka dworu. Oprócz dużego folwarku by to tu 2 karczmy, młyn i 21 kmieci. Z biegiem czasu pola należące do chłopów przyłączano do folwarku. W 1581 r. w tej części wioski mieszkało już tylko 12 kmieci gospodarujących na 4,5 tanach ziemi, 2 zagrodników, 4 komomików z bydłem, 2 bez oraz 2 rzemieślników. Wieś należała do Andrzeja Górki. Natomiast w części opackiej by 16 kmieci na 4,5 łana, 4 zagrodników, 5 komomików bez bydła i 2 rzemieślników. W 1629 r. w części Pawła Trojanowskiego herbu Troja działał młyn o jednym kole, folusz i karczma. Rodzina Trojanowskich należała do szlachty zamożnej. W jej posiadaniu byt także Gogołów i Glinik Górny. Główna rezydencja znajdowała się w Januszkowicach. W 1646 r. zniszczyli ją beskidnicy. W 1658 r. Stefan Trojanowski, uczestnik walk pod Ochmatowem, zapisał w testamencie znaczną kwotę pieniędzy na odbudowe kościoła brzosteckiego "zniesionego ogniem przez Węgrów". Wyraził przy tym życzenie, aby spocząć w jego podziemiach obok swych przodków. nbsp;      W 1810 r. mieszkało tu 402 katolików i 15 Żydów. W 1846 r. wioska należała do posiadłości Fihauzerów. Zarządcą majątku byt wtedy Leon Dreziński gorący patriota. Do organizacji spiskowej wstąpił w 1845 r. Uczestniczył i organizował u siebie zebrania związkowe. Jego działalność została dostrzeżona przez władze austriackie. Do Januszkowic przybył z zamiarem aresztowania Drezińskiego urzędnik cyrkularny Trojnalski z oddziałem straży skarbowej. Dzięki pomocy służby Drezińskiemu udało się zbiec. Aresztowano go w kilka dni później w drodze na Węgry. Dwór ocalał od rabunków, dzięki karbowemu Błażejowi Wyrostkowi, który wpadł na pomysł opieczętowania drzwi - rzekomo w imieniu władz austriackich. Dla chłopów byt to przekonywujący argument.
W latach 1876-79 przez wioskę przeprowadzono drogę powiatową z Kleci do Frysztaka (wcześniej prowadziła ona z Brzostku przez Opacionke). Pracami na tym odcinku kierował inż. Lipczyński.  
Od swoich początków Januszkowice należały do parafii w Kleciach, a później do okręgu tamtejszego kościoła filialnego. Po jego zlikwidowaniu znaczna odległość od kościoła w Brzostku skłoniła właścicieli majątku do zbudowania kaplicy dworskiej. Fundowali ją w 1834 r. Konstanty i Maria Fihauserowie. Samodzielna Parafia pod wezwaniem Zwiastowania Pańskiego została utworzona w 1967 r.

 

 

 

ZABYTKI

 

     W centrum wsi zachowały się resztki zespołu dworskiego z parkiem krajobrazowym z drugiej potowy XVIII w. Klasycystyczny budynek dworski tzw. "nowy dwór" pochodzi z początku XIX wZbudowano go na planie prostokąta na wysokich  murowanych piwnicach. Posiada galerie kolumnowa wzdłuż  frontowej ściany zachodniej. Dwór jest obecnie opuszczony i  zupełnie zdewastowany. Grozi mu ruina. Pozostałe zabudowania dworskie znajdują się za murem w obrębie tuczami. Stał tam kiedyś tzw. "stary dwór" zbudowany z modrzewia na początku XIX w. (1812 r.?) na XVII-wiecznych barokowych piwnicach. Dwór został spalony po II wojnie światowej. Wśród zabudowań gospodarczych na uwaga zasługiwały neogotyckie stajnie dworskie z 1876 r. W czasie przebudowy przed 1971 r. zupełnie zatraciły wartość zabytkowa.
      W parku dworskim, także bardzo zaniedbanym z wyjątkiem części przejętej przez parafie, rośnie sporo starych drzew. Dwa z nich zostały uznane za pomniki przyrody. Najciekawszy jest kilkusetletni dąb stojący na skraju parku przy drodze na Działy (w sąsiedztwie bazy SKR). Wnętrze drzewa jest puste; mogłoby się tam zmieścić kilku ludzi. W latach osiemdziesiątych dąb został uszkodzony przez pożar. Według legend w cieniu drzewa odpoczywała kiedyś udająca się na Węgry królowa Jadwiga. Sporo opowieści wiąże się także z sąsiadującym z parkiem dworskim niewielkim, zalesionym wzniesieniem nazywanym Winną Górą. Miało być ono połączone z dworem podziemnym przejściem. W czasie napadów pozwalało ono mieszkańcom na uratowanie życia. Składowano tam także wino sprowadzane z Węgier.
      Na skraju starego parku przy drodze Klecie-Frysztak stoi kościół parafialny pod wezwaniem Zwiastowania Pańskiego wzniesiony w 1984 r. Wybudowano go obok miejsca na którym stała dawniej kaplica dworska. Kaplice przeniesiono na druga stronę potoku Gogołówka w obręb nowego cmentarza parafialnego (wykonana ze starego materiału). Znajduje się w nie ołtarz z obrazem św. Ludwika z XIX w. i krucyfiks wykonany na pamiątkę unii horodelskiej w 1863 r. Na chórze umieszczono stare organy. Zachowały się także ławki kolatorskie. Natomiast obraz Zwiastowania Matki Bożej przechowywany jest w kościele. Obok kościoła stoi murowana dzwonnica z potowy XIX w. Zachowały się też krypty fundatorów i groby żołnierzy niemieckich poległych na przełomie 1944 i 1945r.
      Na zachodnim krańcu zespołu dworskiego stoi znak wskazujący drogę dojazdowa do cmentarza wojskowego nr 217 z I wojny światowej. Znajduje się on w odległości około 2 km na tzw. Działach. Idąc droga polna mijamy po drodze wspomniany już 600 - letni dąb. Cmentarz dzięki wysokiemu żelbetonowemu krzyżowi widoczny jest nawet z Brzostku.Projekt cmentarza został wypracowany przez por. Rossmanna i Glassnera-Matscheko. Pochowano tu 227 żołnierzy austriackich i rosyjskich (Austriacy należeli do 18, 47, 97 i 98 pułku piechoty). W 1932 r. odbyta się tu nielegalna manifestacja zorganizowana przez "Chłopską Przyszłość". Natomiast w lipcu 1944 r. cmentarz byt miejscem zbiorki członków oddziału dywersyjnego AK sierż. Felicjana Niedźwiedzkiego ps. "Skała".